Một dự án bảo tồn kéo dài nhiều năm của Aga Khan Trust for Culture (AKTC) đang nỗ lực trùng tu pháo đài Bala Hissar, một công trình cổ kính nằm ở rìa phía nam thủ đô Kabul, Afghanistan. Công trình lịch sử này đã trải qua hàng thế kỷ biến động, chiến tranh và bị bỏ bê, khiến nó dần sụp đổ.
Mục tiêu của dự án là biến Bala Hissar thành một công viên khảo cổ công cộng, bao gồm các khu vườn cảnh quan, nhà hàng và bảo tàng. Dù bị tàn phá bởi chiến tranh và thời gian, các hiện vật khảo cổ được khai quật tại đây đang dần hé lộ lịch sử hơn hai thiên niên kỷ đầy biến động của đất nước.
Các cuộc khai quật đã phát hiện nhiều hiện vật đáng kinh ngạc, từ dấu tích cư trú cổ xưa, tàn tích tu viện Phật giáo cho đến các phòng tắm xa hoa của một cung điện Mogul. Các nhà khảo cổ đã tìm thấy tiền xu cổ, mảnh vỡ tượng Phật giáo, đồ gốm Hồi giáo tráng men, đèn dầu, vô số mảnh gốm, cùng tàn tích của các cung điện, tu viện và nhà ở.
Pháo đài Bala Hissar, có nghĩa là “Pháo đài Cao”, từng đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ các tuyến đường dẫn đến Kabul nhờ vị trí chiến lược trên núi. Nơi đây cũng là một trung tâm tôn giáo và chính trị quan trọng trên tuyến đường thương mại nối tiểu lục địa Ấn Độ với Trung Á.
Qua các thời kỳ, Bala Hissar đã từng là pháo đài, khu phức hợp cung điện, kho vũ khí, trung tâm hành chính, nhà tù và doanh trại quân đội. Công trình này mang dấu ấn của mọi giai đoạn lịch sử Afghanistan. Dù từng bị phá hủy và xây dựng lại nhiều lần, thiệt hại nặng nề nhất xảy ra khi quân đội Anh phá hủy phần lớn công trình để trả thù cho vụ sát hại phái viên của họ vào năm 1879.
Hiện tại, một phần của địa điểm này vẫn đang được quân đội Afghanistan sử dụng. Dự án bảo tồn của AKTC bắt đầu vào năm 2017, với công việc thực địa khởi động từ năm 2018. Ban đầu có sự tham gia của Phái đoàn Khảo cổ Pháp tại Afghanistan, nhưng công việc tạm dừng sau khi Taliban lên nắm quyền vào năm 2021.
Tuy nhiên, AKTC đã tiếp tục dự án và thực hiện các công việc quy mô lớn nhất kể từ năm 2022. Các bức tường phòng thủ đang được xây dựng lại bằng đá địa phương, với các đoạn mới được cố tình làm khác biệt để dễ nhận biết. Mục tiêu chính là biến Bala Hissar thành một công viên khảo cổ công cộng, đồng thời tạo cơ hội đào tạo cho sinh viên khảo cổ Afghanistan.
Chính quyền Afghanistan hiện nay bày tỏ mong muốn bảo tồn các di tích lịch sử và văn hóa của đất nước, một sự thay đổi đáng kể so với thời kỳ Taliban cầm quyền trước đây. Người phát ngôn Bộ Thông tin và Văn hóa, Khubaib Ghufran, nhấn mạnh tầm quan trọng của việc bảo tồn các di tích cổ xưa, coi chúng là nguồn cung cấp kiến thức và bài học quý báu cho các thế hệ tương lai.
