Phóng viên người Hoa Kỳ Evan Gershkovich cho biết ông đã biết mình bị Nga dàn dựng khi bị các đặc vụ FSB bắt giữ và buộc tội làm gián điệp. Trong một cuộc phỏng vấn với chương trình Today của Đài Radio 4, ông Gershkovich đã chia sẻ về khoảnh khắc nhận ra mình đã bị “dụ vào một cái bẫy” khi những người đàn ông đeo mặt nạ bao vây ông tại một nhà hàng vào năm 2023 và bắt giữ ông.
“Họ không thẩm vấn tôi, không tra tấn tôi… Họ buộc tội tôi làm gián điệp,” ông nói, miêu tả một cảm giác nhẹ nhõm: “Họ đã dàn dựng và bịa ra vụ án này để tôi trở thành một con tin có giá trị – một quân cờ trong một ván cờ lớn hơn.”
Ông Gershkovich, nay 34 tuổi, đã bị kết án 16 năm tù, nhưng được trả tự do sau 16 tháng như một phần của thỏa thuận trao đổi tù nhân gây chú ý. Ông Gershkovich đã sống ở Nga từ năm 2017 và là phóng viên nước ngoài của tờ Wall Street Journal tại Moscow khi bị bắt. Ông và nhà tuyển dụng của mình luôn khẳng định các cáo buộc là sai sự thật.
Vào ngày bị bắt, ông Gershkovich đang ở Yekaterinburg – cách Moscow khoảng 1.600km về phía đông – để gặp một người mà ông nghĩ là nguồn tin cho một bài báo. Họ đang ngồi trong một phòng ăn vắng khách “và một nhóm khoảng nửa tá người đàn ông đeo mặt nạ bước vào và nói ‘Tôi nghĩ chúng ta đã đặt bàn đó’.” Một câu nói kỳ lạ, ông Gershkovich nói, nhưng khi suy ngẫm lại, nó thật thông minh vì nó “làm bạn đứng yên tại chỗ.”
Hai người đàn ông đứng dậy và ông Gershkovich được thông báo đã bị bắt giữ bởi FSB, cơ quan an ninh nội địa của Nga, nổi tiếng về sự quyền lực. “Chính vào lúc đó, bạn nhận ra đó là một chuyện thực sự nghiêm trọng… Khi đó là FSB, bạn biết nó đã được lên kế hoạch.” Còn về người đàn ông ông đang gặp? Ông Gershkovich thấy người đó biến mất vào đám đông.
Không lâu sau khi bị bắt, nhà báo cho biết ông nhận ra rằng việc mình không bị thẩm vấn hay tra tấn – những chiến thuật phổ biến mà cơ quan an ninh Nga sử dụng với các điệp viên – có lẽ có nghĩa là ông đang bị đối xử như một món hàng, chứ không phải là kẻ thù thực sự của nhà nước. “Tôi có khoảnh khắc kỳ lạ này – một cảm giác nhẹ nhõm tràn ngập tôi,” ông nói. “Tôi nhận ra họ không đối xử với tôi như một điệp viên thực thụ. Họ đã dàn dựng và bịa ra vụ án này để tôi trở thành một con tin có giá trị, một quân cờ trong một ván cờ lớn hơn. Điều đó có nghĩa là sẽ mất một thời gian, nhưng tôi sẽ không ở đây trong 12-20 năm.”
Nhận thức đó đã giúp ông giữ “ổn định và kỷ luật trong tù”, nhưng cũng cho ông một cách độc đáo để dự đoán điều gì có thể xảy ra tiếp theo – và một trong những dự đoán đó là trao đổi tù nhân. “Tôi cho rằng nó sẽ rất ồn ào, sẽ gây ra sự phẫn nộ toàn cầu. Ý tôi là, đây là một phóng viên nước ngoài của tờ Wall Street Journal,” ông nói – và ông đã đúng. Các tổ chức truyền thông trên toàn thế giới đã đưa tin về vụ án, khuôn mặt ông xuất hiện trên bảng quảng cáo ở Quảng trường Thời đại và Tổng thống Hoa Kỳ lúc bấy giờ là Joe Biden đã tuyên bố “không có ưu tiên nào cao hơn” việc đưa ông Gershkovich về nhà.
Nhà báo tin rằng tất cả những điều này là một phần trong kế hoạch của Moscow – để có một tù nhân nổi tiếng mà họ có thể trao đổi lấy một trong số những người của họ – và đó là Vadim Krasikov, một kẻ sát nhân đang thụ án chung thân tại Đức. “Họ [Moscow] đã thoát tội theo nghĩa là không có lệnh trừng phạt nào được áp dụng. Vì vậy, họ đã chơi rất thông minh, nếu bạn nghĩ về nó một cách tỉnh táo.”
Ông Gershkovich bị giam tại nhà tù Lefortovo khét tiếng của Moscow, nơi từng giam giữ một số tù nhân nổi tiếng nhất của đất nước trong nhiều năm, bao gồm cả các tù nhân chính trị và những người bất đồng chính kiến. Trong Cuộc Đại Khủng bố của Joseph Stalin vào những năm 1930, tra tấn và hành quyết là chuyện thường tình. Ông mô tả đó là “một trải nghiệm thực sự cô lập”, trong một không gian chật hẹp. “Điều đó bào mòn tâm lý bạn,” ông Gershkovich nói, nhưng nói thêm rằng ông được đối xử ổn: “Tôi được phép ngủ, thức ăn thì ổn.”
Những bức ảnh ông Gershkovich mỉm cười với máy ảnh trong các phiên điều trần tại tòa ở Moscow đã được truyền đi khắp thế giới – và ông cho biết đó là có chủ đích – một cách để cho thấy ông vẫn ổn. “Tôi muốn cho mọi người thấy sự thách thức này… Chúng tôi biết đây là một vụ án bịa đặt, vì vậy nếu đây là một vở kịch, thì đừng để [Moscow] diễn ra theo ý họ muốn.”
Tuy nhiên, ông nhấn mạnh rằng không phải ai cũng có trải nghiệm trong tù ở Nga giống như ông: “Một số người… bị tra tấn. Họ bị phá hủy nhân phẩm, bị tước thức ăn, nước nóng để tắm, bị nói rằng họ sẽ không bao giờ gặp lại gia đình. Tôi đã được đối xử hoàn toàn khác.” Ông Gershkovich so sánh trải nghiệm của mình với trường hợp của nhà báo người Ukraine Viktoriia Roshchyna, người đã qua đời khi bị Nga giam giữ vào năm 2024, ở tuổi 27. Vài tháng sau, khi thi thể của cô được trao trả, nó được cho là có dấu hiệu bị tra tấn và các cơ quan nội tạng của cô đã bị lấy đi.
Ông Gershkovich biết có một cuộc trao đổi tù nhân được lên kế hoạch ba tuần trước khi nó xảy ra – một khoảng thời gian “khủng khiếp”, ông nói, “bởi vì bây giờ mỗi ngày trôi qua thật dài đằng đẵng.” Khi nó cuối cùng xảy ra, vào ngày 1 tháng 8 năm 2024, đó là một khoảnh khắc “niềm vui thuần khiết.” Nhưng sau đó “niềm vui phai nhạt, adrenaline lắng xuống, và bạn phải đối mặt với thực tế phải trở lại cuộc sống bình thường.”
Ông Gershkovich nói khoảng thời gian này rất khó khăn và đôi khi quá sức. Ông không ngủ được, bị tấn công hoảng loạn ở những nơi đông người và dễ nổi nóng vì ông cố kìm nén cảm xúc. Ông đã gặp các nhà trị liệu chuyên về rối loạn căng thẳng sau sang chấn (PTSD), và nói rằng việc viết một cuốn sách về trải nghiệm của mình cũng giúp ích. Còn về việc trở lại Nga? Ông Gershkovich có một lịch sử sâu sắc với đất nước này – cha mẹ ông di cư từ Liên Xô sang Hoa Kỳ vào những năm 1970. Ông lớn lên trong một gia đình nói tiếng Nga, mang một cái tên tiếng Nga, chuyển đến đó khi 25 tuổi và có nhiều bạn bè, bao gồm cả bạn gái người Nga của mình. “Tôi hy vọng sẽ trở lại một ngày nào đó, nhưng tôi đoán chúng ta sẽ phải xem điều gì sẽ xảy ra sau khi [Tổng thống Nga Vladimir] Putin ra đi. Và không hoàn toàn rõ ràng rằng chính phủ tiếp theo sẽ tốt hơn.” Bài báo được đăng tải bởi BBC News.
