Thỏa thuận năng lượng hạt nhân lịch sử giữa Hoa Kỳ và Ả Rập Xê Út, vừa được hai chính phủ ký kết tuần này, có khả năng cho phép làm giàu uranium trên đất Ả Rập Xê Út mà không có yêu cầu giám sát mở rộng, theo các quan chức Hoa Kỳ. Việc này đã làm dấy lên quan ngại từ các chuyên gia về phổ biến vũ khí hạt nhân.
Trong bối cảnh Tổng Thống Donald Trump tìm cách mở rộng một bước đột phá ngoại giao từ nhiệm kỳ đầu tiên của ông, những tiết lộ về nội dung thỏa thuận cũng làm dấy lên suy đoán rằng khả năng làm giàu uranium của Riyadh có thể phụ thuộc vào việc nước này sẵn sàng thiết lập quan hệ ngoại giao với Israel.
Vào thứ Năm, Tổng Thống Donald Trump dường như đã đưa ra một điều kiện mới cho thỏa thuận năng lượng vốn được ký kết, mà các nguồn tin cho biết không đề cập rõ ràng đến Israel. Ông Tổng Thống đã yêu cầu Riyadh tham gia vào các Hiệp định Abraham, một loạt thỏa thuận song phương giữa Israel và các quốc gia Ả Rập vốn được ký kết ban đầu dưới thời ông Trump.
Trong một bài đăng trên mạng xã hội, Tổng Thống Trump viết rằng thỏa thuận với Ả Rập Xê Út “sẽ được phê duyệt, nhưng hoàn toàn tùy thuộc vào việc Ả Rập Xê Út tham gia vào các Hiệp định Abraham rất được tôn trọng và thành công.” Ông cũng viết thêm rằng “sẽ không có việc làm giàu vật liệu.” Tuy nhiên, cả hai tuyên bố của Tổng Thống về Hiệp định Abraham và lời hứa của Ả Rập Xê Út về việc không làm giàu đều không phải là các yếu tố của thỏa thuận đã ký kết, theo tin tức từ ABC News.
Các quan chức dự đoán cả hai vấn đề này đều có thể được giải quyết sau này. Họ cho biết thỏa thuận hợp tác hạt nhân quy định rằng tương lai của việc làm giàu uranium ở Ả Rập Xê Út sẽ chỉ được quyết định sau khi Hoa Kỳ thực hiện một nghiên cứu kéo dài hai năm để khám phá tính khả thi thương mại so với việc nhập khẩu nhiên liệu hạt nhân. Chính quyền Hoa Kỳ vẫn có thể quyết định không chuyển giao công nghệ làm giàu uranium trong khi hợp tác với Riyadh trong việc xây dựng các nhà máy năng lượng hạt nhân.
Ông Richard Nephew, cựu quan chức Bộ Ngoại giao và Hội đồng An ninh Quốc gia, nhận định: “Việc chúng ta làm cho việc làm giàu uranium của Ả Rập Xê Út phụ thuộc vào việc công nhận mối quan hệ với Israel, điều đó thật đáng chú ý. Có lẽ điều đó sẽ hiệu quả, nhưng tôi không chắc. Nó chỉ khiến tôi cảm thấy như chúng ta đang thêm vào sự phức tạp ở đó, và tôi có chút nghi ngờ rằng điều đó sẽ khó thực hiện hơn.”. Các quan chức chính quyền ông Trump tin rằng các đường nét của thỏa thuận có thể mang lại cho họ nhiều đòn bẩy hơn đối với Riyadh.
Nghiên cứu kéo dài hai năm dự kiến sẽ kết thúc ngay trước khi nhiệm kỳ của Tổng Thống Trump kết thúc, điều mà các quan chức chính quyền cho rằng có thể mang lại đủ thời gian để họ dàn xếp một thỏa thuận bình thường hóa quan hệ giữa Israel và Ả Rập Xê Út.
Bà Karoline Leavitt, Thư ký Báo chí Tòa Bạch Ốc, cho biết các cuộc trò chuyện với Ả Rập Xê Út sẽ tiếp tục. “Tổng Thống luôn là người đưa ra quyết định cuối cùng,” bà nói.
Ả Rập Xê Út vẫn chưa công khai phản hồi về tuyên bố của ông Trump liên quan đến các Hiệp định Abraham, nhưng các quan chức Hoa Kỳ cho biết họ không dự đoán điều đó sẽ làm ảnh hưởng đến hiệp ước năng lượng.
Riyadh đã tiến gần đến việc bình thường hóa quan hệ với Israel dưới thời chính quyền Biden, nhưng tiến trình đó đã bị đình trệ sau các cuộc tấn công của Hamas vào ngày 7 tháng 10 năm 2023 và chiến dịch quân sự sau đó của Israel ở Gaza. Kể từ đó, Ả Rập Xê Út đã luôn cho biết họ sẽ không ký kết các Hiệp định Abraham trừ khi có một lộ trình rõ ràng để thành lập một nhà nước Palestine độc lập, điều mà Israel cho là mối đe dọa hiện hữu đối với an ninh của họ.
Việc thỏa thuận này làm dấy lên lo ngại về phổ biến hạt nhân là do Ả Rập Xê Út đã từ chối “Nghị định thư Bổ sung” – một thỏa thuận pháp lý cho phép Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA) có thẩm quyền thanh tra và giám sát mở rộng. IAEA cần phê duyệt thỏa thuận an ninh được ký kết giữa Hoa Kỳ và Ả Rập Xê Út để đảm bảo nó tuân thủ Hiệp ước Không phổ biến vũ khí hạt nhân, mà cả hai quốc gia đều là thành viên. Ông Kenneth Brill, cựu Đại sứ Hoa Kỳ tại trụ sở IAEA ở Vienna, cảnh báo rằng việc Riyadh chống đối các cuộc thanh tra hạt nhân theo Nghị định thư Bổ sung là một “dấu hiệu đáng báo động cho những lo ngại và vấn đề trong tương lai.”
Ông Olli Heinonen, cựu Phó Tổng Giám đốc IAEA về an ninh, cho biết các quốc gia khác, bao gồm cả Hàn Quốc, có thể sẽ noi gương Ả Rập Xê Út trong việc theo đuổi việc làm giàu uranium và tìm kiếm “tiềm năng hạt nhân.” Ông nhận xét: “Việc giải trừ vũ khí hạt nhân ban đầu [của Hiệp ước Không phổ biến] đang bị gián đoạn. Đây là những thực tế.”
